ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਸੰਖਿਆ
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਮਾਲਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮਣਕੇ ਗਿਣੇ ਹੋਣਗੇ। 108। ਨਾ 100, ਨਾ 110। 108। ਇਹੀ ਸੰਖਿਆ ਹਿੰਦੂ ਜਪ ਮਾਲਾ, ਸਿੱਖ ਸਿਮਰਨ ਮਾਲਾ, ਬੋਧੀ ਮਾਲਾ, ਅਤੇ ਜੈਨ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸੰਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਾਧਕ ਦੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਪਈ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਇਹ ਸੰਖਿਆ ਮਨਮਾਨੀ ਨਹੀਂ ਚੁਣੀ। 108 ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਾਜੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।
ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ 108
ਸਭ ਤੋਂ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ 108 ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦੂਰੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਆਸ ਦਾ ਲਗਭਗ 108 ਗੁਣਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਤੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਦੂਰੀ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਵਿਆਸ ਦਾ ਲਗਭਗ 108 ਗੁਣਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦਾ ਵਿਆਸ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਵਿਆਸ ਦਾ ਲਗਭਗ 108 ਗੁਣਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਪਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੇਦਿਕ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ — ਆਰੀਅਭੱਟ, ਵਰਾਹਮਿਹਿਰ, ਭਾਸਕਰ — ਨੇ ਇਹੀ ਅਨੁਪਾਤ ਆਪਣੇ ਉਪਕਰਨਾਂ ਨਾਲ ਕੱਢੇ ਸਨ। ਸੰਖਿਆ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਆਈ; ਉਹ ਨਿਰੀਖਣ ਤੋਂ ਆਈ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ।
ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ — 27 ਨਛੱਤਰ — ਚਾਰ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੁੱਲ: 108 ਪਾਦ। ਜਯੋਤਿਸ਼-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਆਰੰਭ ਇੱਥੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਧਕ ਮਾਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਉਸੇ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਦਰਮਾ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯੋਗਜਨਕ ਮੇਲ ਦਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਆਧਾਰ ਹੈ।
ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ 108
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਰਣਮਾਲਾ ਵਿੱਚ 54 ਅੱਖਰ ਹਨ — 16 ਸਵਰ ਅਤੇ 38 ਵਿਅੰਜਨ (ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ)। ਹਰ ਅੱਖਰ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ — ਸ਼ਿਵ (ਪੁਲਿੰਗ) ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ (ਇਸਤਰੀ)। ਕੁੱਲ: 108 ਧੁਨਾਤਮਕ ਇਕਾਈਆਂ। ਸ਼ਬਦ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 108 ਧੁਨਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮੂਲ ਘਟਕ ਹਨ — ਉਹ ਸੂਖਮ ਥਿੜਕਣਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰ, ਸਾਰੇ ਨਾਮ, ਸਾਰੇ ਅਨੁਭਵ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਮਾਲਾ ਦਾ ਹਰ ਮਣਕਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੂਲ ਧੁਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੰਖਿਆ ਵੀ 108 ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਨਾਮ — ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ ਵਿੱਚ — 108 ਉਪ-ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ 108 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਮ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਦੇ 108 ਨਾਮ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ 108 ਪਰਮੁੱਖ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 108 ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ 108
ਆਯੁਰਵੇਦ — ਸਰੀਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ — 108 ਮਰਮ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਰਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਉਹ ਸੂਖਮ ਬਿੰਦੂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਮਾਸ, ਨਾੜੀ, ਹੱਡੀ ਅਤੇ ਜੋੜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ — ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਜੀਵਨ-ਊਰਜਾ, ਘਟਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮਰਮ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਅਤੇ ਯੋਗ ਆਸਨ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਦੇ 108 ਪ੍ਰਾਣ-ਬਿੰਦੂ। ਆਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ 108 ਚੰਦਰ-ਘੜੀਆਂ। ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ 108 ਮੂਲ ਧੁਨਾਂ।
ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ — ਯੋਗ ਅਤੇ ਤੰਤਰ ਦੋਨੋਂ ਵਿੱਚ — 108 ਨਾੜੀਆਂ ਹਿਰਦੇ-ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਾਧਕ ਮਾਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਚੈਨਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਾਲਾ ਕੇਵਲ ਗਿਣਨ ਦਾ ਉਪਕਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ — ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਰੀਰ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਹੈ।
ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਅੰਕ-ਗਣਿਤ
108 ਨੂੰ ਅੰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 1 ਏਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ — ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਇੱਕ ਸੱਚ। 0 ਪੂਰਨਤਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲੀਪਣ ਦਾ — ਉਹ ਸ਼ੂਨਯ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। 8 ਅਨੰਤਤਾ ਦਾ — ਉਹ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇੱਕ ਏਕ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸ਼ੂਨਯ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ, ਅਨੰਤ ਪਸਾਰਾ — 108 ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।
ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ 108 ਖ਼ਾਸ ਹੈ। ਇਹ 1², 2², ਅਤੇ 3³ ਦਾ ਗੁਣਨਫਲ ਹੈ: 1 × 4 × 27 = 108। ਇਹ 9 ਨਾਲ ਵਿਭਾਜ੍ਯ ਹੈ — ਅਤੇ 9 ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਅੰਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ 9 × ਕਿਸੇ ਵੀ ਅੰਕ ਦੇ ਅੰਕ-ਜੋੜ ਦਾ ਫਲ ਹਮੇਸ਼ਾ 9 ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 108 ਉਨ੍ਹਾਂ ਘੱਟ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਕਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਣਨਖੰਡਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਸੰਤੁਲਨ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸੁਮੇਰੂ ਅਤੇ ਉਲਟ ਫੇਰ
ਹਰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ 109ਵਾਂ ਮਣਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਮੇਰੂ ਜਾਂ ਮੇਰੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਡਾ, ਵੱਖਰੀ ਸ਼ਕਲ ਦਾ, ਜਾਂ ਫੁੰਮਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਮੇਰੂ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਅੰਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਟੱਪਿਆ ਜਾਂਦਾ — ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਧਕ ਮਾਲਾ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਕੇ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਗਲਾ ਚੱਕਰ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਛੋਟੀ-ਜਿਹੀ ਕਿਰਿਆ — ਮਾਲਾ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਣਾ — ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਪਾਠ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਸੁਮੇਰੂ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਧਨਾ ਮੁੜ-ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਦੇ ਰੁਕੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
108 ਜਾਂ 27?
ਛੋਟੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ — 27 ਜਾਂ 54 ਮਣਕਿਆਂ ਦੀਆਂ — ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇੱਕ 27-ਮਣਕਾ ਮਾਲਾ ਚਾਰ ਵਾਰ ਫੇਰਨ ਨਾਲ 108 ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਜੇਬ ਵਿੱਚ, ਕੰਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਵਿੱਚ — ਇਹ ਛੋਟੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹਨ ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ 108 ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਪਰੰਪਰਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ: ਨਿਯਮਤਤਾ ਅਵਧੀ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਰੋਜ਼ 27 ਮਣਕੇ, ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ 108 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫਲਦਾਇਕ ਹਨ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸੰਖਿਆ ਆਪ ਉਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। 108 ਉਹ ਨਾਪ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਅਕਾਸ਼, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਰੀਰ — ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਧਕ ਮਾਲਾ ਫੇਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਮਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਸਾਜਿਆ। ਮਣਕਾ-ਮਣਕਾ, ਨਾਮ-ਨਾਮ — ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਾਹ-ਲੈਅ ਨੂੰ ਉਸ ਲੈਅ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਲ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਨਾਮ ਜਾਪ ਸਾਧਨਾ ਹੈ; 108 ਉਸਦਾ ਨਾਪ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਉਹੀ ਸੰਖਿਆ ਹੈ — ਅਤੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਆਮ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ
ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ 108 ਮਣਕੇ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?
108 ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵੈਦਿਕ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ (ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰਮਾ ਦੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਆਸਾਂ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ), ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ (54 ਅੱਖਰ × 2 ਰੂਪ), ਅਤੇ ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਸਰੀਰ-ਰਚਨਾ (108 ਮਰਮ ਸਥਾਨ) — ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਮਾਲਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।
108 ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਖਿਆ ਕਿਉਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
1 ਏਕਤਾ — ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ। 0 ਸ਼ੂਨਯ/ਪੂਰਨਤਾ। 8 ਅਨੰਤਤਾ। ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸ਼ੂਨਯ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ, ਅਨੰਤ ਪਸਾਰਾ — 108 ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਇਹ 1²×2²×3³ ਦਾ ਗੁਣਨਫਲ ਵੀ ਹੈ।
ਕੀ ਸਿੱਖ ਸਿਮਰਨ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਵੀ 108 ਮਣਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?
ਹਾਂ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਿਮਰਨ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ 108 ਮਣਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਛੋਟੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 27 ਜਾਂ 54 ਮਣਕੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ — 108 ਦੇ ਉਪ-ਭਾਗ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮਾਪ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਅਤੇ ਨਿਹੰਗ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਹੈ।
ਸੁਮੇਰੂ ਮਣਕਾ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਸੁਮੇਰੂ (ਜਾਂ ਮੇਰੂ) 109ਵਾਂ ਮਣਕਾ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਡਾ ਜਾਂ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ਕਲ ਦਾ। ਇਹ ਚੱਕਰ ਦੇ ਆਰੰਭ-ਅੰਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਟੱਪਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਮਾਲਾ ਉਲਟਾ ਕੇ ਅਗਲਾ ਚੱਕਰ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੇ 108 ਪੂਰੀਆਂ ਨਾ ਕਰ ਸਕਾਂ?
27 ਅਤੇ 54 ਮਣਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਨਿਯਮਤਤਾ ਅਵਧੀ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ — ਰੋਜ਼ 27 ਮਣਕੇ, ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ 108 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫਲਦਾਇਕ ਹਨ।